Od marca 2025 roku obowiązuje czasowe ograniczenie prawa do składania wniosków o ochronę międzynarodową na granicy z Białorusią, wprowadzone rozporządzeniem na podstawie znowelizowanej ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP (tzw. specustawy granicznej). Regulacje te – wielokrotnie przedłużane – pozwalają na czasowe zawieszenie przyjmowania wniosków na określonym obszarze przygranicznym.
Domagamy się natychmiastowego przywrócenia pełnego i realnego dostępu do procedury azylowej na granicy, zgodnie z Konstytucją RP oraz prawem unijnym i międzynarodowym, w szczególności poprzez zaprzestanie odmawiania przyjmowania wniosków i zapewnienie skutecznej ochrony osobom w szczególnej sytuacji.
Wprowadzenie rozporządzenia w praktyce doprowadziło do drastycznego ograniczenia dostępu do procedury azylowej – także na przejściach granicznych. Tymczasem zgodnie z art. 56 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Dyrektywy 2013/32/UE każda osoba ma prawo złożyć wniosek o ochronę międzynarodową, a państwo ma obowiązek go przyjąć i rozpatrzyć. Odmowy przyjmowania wniosków przez Straż Graniczną stoją w sprzeczności z tymi przepisami.
Same przepisy wprowadzające ograniczenia przewidują wyjątki – m.in. dla osób należących do tzw. grup wrażliwych. Wynikają one zarówno z regulacji krajowych, jak i z prawa unijnego, w szczególności art. 21 i 22 Dyrektywy 2013/33/UE, które zobowiązują państwa do identyfikacji i szczególnej ochrony osób o szczególnych potrzebach (np. osób chorych, z niepełnosprawnościami, kobiet w ciąży, osób w kryzysie psychicznym).
W praktyce jednak definicja tych grup jest zawężana, a identyfikacja – uznaniowa. Odmawia się możliwości złożenia wniosku osobom, które powinny być objęte szczególną ochroną w pierwszej kolejności.
To nie jest tylko problem proceduralny. To naruszenie prawa do azylu gwarantowanego przez Konstytucję RP, Kartę Praw Podstawowych UE (art. 18) oraz Konwencję genewską z 1951 roku, a także zasady non-refoulement (art. 33 Konwencji).
Ograniczenia miały być wyjątkowe i tymczasowe – tymczasem stają się trwałym mechanizmem wykluczenia. Nie możemy zgodzić się na sytuację, w której prawo przestaje działać wobec najsłabszych.
W związku z powyższym domagamy się:
- przywrócenia realnego dostępu do procedury azylowej na przejściach granicznych, w tym w Terespolu
- jasnych, transparentnych zasad identyfikacji osób z grup wrażliwych
- zakończenia praktyk odmawiania przyjmowania wniosków o ochronę międzynarodową
- pełnego poszanowania prawa krajowego, unijnego i międzynarodowego